نظامی | خمسه | مخزن الاسرار | بخش ۴۶ - مقالت چهاردهم در نکوهش غفلت

ای شده خشنود به یکبارگی چون خر و گاوی به علف‌خوارگی فارغ ازین مرکز خورشید گرد غافل از این دایره لاجورد از پی صاحب خبرانست کار بی‌خبرانرا چه غم از روزگار بر سر کار آی چرا خفته‌ای کار چنان کن که پذیرفته‌ای مست چه خسبی که کمین کرده‌اند کارشناسان نه چنین کرده‌اند برنگر این پشته غم پیش بین درنگر و عاجزی خویش بین عقل تو پیریست فراموش کار تا ز تو یاد آرد یادش بیار گر شرف عقل نبودی ترا نام که بردی که ستودی ترا عقل مسیحاست ازو سر مکش گرنه خری خر به وحل درمکش یا بره عقل برو نور گیر یا ز درش دامن خود دور گیر مست مکن عقل ادب ساز را طعمه گنجشک مکن باز را می‌که حلال آمده در هر مقام دشمنی عقل تو کردش حرام می‌که بود کاب تو در جام اوست عقل شد آن چشمه که جان نام اوست گرچه می‌اندوه جهان را برد آن مخورای خواجه که آنرا برد می‌نمکی دان جگر آمیخته بر جگر بی‌نمکان ریخته گر خبرت باید چیزی مخور کز همه چیزیت کند بی‌خبر بی‌خبر آن مرد که چیزی چشید کش قلم بی‌خری درکشید میل کش چشم خیالات شو کند نه پای خرابات شو ای چو الف عاشق بالای خویش الف تو با وحشت سودای خویش گر الفی مرغ پر افکنده باش ورنه چو بی‌حرف سرافکنده باش چوف الف آراسته مجلسی هیچ نداری چو الف مفلسی خار نه‌ای کاوج گرائی کنی به که چو گل بی‌سر و پائی کنی طفل نه‌ای پای به بازی مکش عمر نه‌ای سر به درازی مکش روز به آخر شد و خورشید دور سایه شود بیش چو کم گشت نور روز شنیدم چو به پایان شود سایه هر چیز دو چندان شود سایه پرستی چه کنی همچو باغ سایه شکن باش چو نور چراغ گر تو ز خود سایه توانی پرید عیب تو چون سایه شود ناپدید سایه نشینی نه فن هر کسست سایه نشین چشمه حیوان بسست ای زبر و زیر سر و پای تو زیر و زبرتر ز فلک رای تو صبح بدان میدهدت طشت زر تا تو ز خود دست بشوئی مگر چونکه درین طشت شوی جامی شوی آب ز سرچشمه خورشید جوی قرصه خورشید که صابون تست شوخگن از جامه پر خون تست از بس آتش که طبیعت فشاند در جگر عمر تو آبی نماند گر تنت از چرک غرض پاک نیست زرنه همه سرخ بود باک نیست گر سخن از پاکی عنصر شود معده دوزخ ز کجا پر شود گرچه ترازو شده‌ای راست کار راستی دل به ترازو گمار هر جو و هر حبه که بازوی تو کم کند از کیل و ترازوی تو هست یکایک همه بر جای خویش روز پسین جمله بیارند پیش با تو نمایند نهانیت را کم دهی و بیش ستانیت را خود مکن این تیغ ترازو روان گرنه فزون میده و کم میستان گل ز کژی خار در آغوش یافت نیشکر از راستی آن نوش تافت راستی آنجا که علم برزند یاری حق دست به هم بر زند از کجی افتی به کم و کاستی از همه غم رستی اگر راستی زاتش تنها نه که از گرم و سرد راستی مرد بود درع مرد