قاضی دمشقی

قاضی دمشقی . [ دِ م َ ] (اِخ ) محمدبن عبدالرحمن بن عمربن احمد شافعی قزوینی، معروف به خطیب دمشقی و مکنی به ابوالمعالی و ملقب به جلال الدین . از اکابر و فحول علمای اهل سنت است که در کمتر از ٢٠ سالگی به قضاء آناطولی از بلاد رومیه منصوب گشت پس به دمشق و شام رفته و اصول و معانی و بیان و فنون ادب را فراگرفت و خطیب جامع گردید، و عاقبت به مقام قضاء بلاد شام ارتقاء یافت و سپس از طرف ملک ناصر ایوبی حکمران مصر به قضاء بلاد مصر نصب شد و اموال اوقاف را به محتاجان و فقیران مختلف صرف کرد و از این رو نزد همه ٔ طبقات مختلف عزت و شرافت بی نهایت یافت و عاقبت باز قضاء شام بدو تفویض شد. وی به سال ٧٣٩ هَ . ق . در ٢٣ سالگی در دمشق وفات یافت . تألیفاتی دارد. او راست : ١- الایضاح فی فنون الافصاح یا فی المعانی و البیان یا فی علوم البلاغةکه از تلخیص المفتاح او مبسوطتر و به منزله ٔ شرح آن است . این کتاب در قاهره در حاشیه ٔ مختصر تفتازانی چاپ شده است . ٢- تلخیص المفتاح . در این کتاب قسم سوم مفتاح العلوم سکاکی را که در سه فن معانی و بیان و بدیع است ملخص و مرتب و مهذب نموده و محل توجه فحول ومرجع استفاده ٔ عامه قرار گرفته است و جلال الدین سیوطی آن را به نظم درآورده و ملاسعد تفتازانی مختصر و مطول معروف را در شرح آن نوشته است و این کتاب تلخیص بارها در بیروت و استانبول و کلکته چاپ شده و با دو شرح مذکور نیز بارها در ایران و غیر ایران به طبع رسیده است . باری وی را به مناسبت موطن اصلی او (قزوین )، خطیب قزوینی گفته اند و به ملاحظه ٔ بعضی از ادوار زندگانیش خطیب مصری نیز گویند، لیکن به خطیب دمشقی مشهور است . (هدیة الاحباب ص ١٣٢) (المنصف ) (معجم المطبوعات ستون ١٥٠٨) (روضات الجنات ص ٧٩) (٧٤٢ و لغات تاریخیةو جغرافیة ج ٣ ص ٢٠٦) (ریحانة الادب ج ١ ص ٣٩٩ و ٤٠٠).