ا

ا. [ اَ ] (ع حرف ) همزه ٔ مفتوحه در عربی ادات استفهام و در تداول ما تنها در کلمه ٔ الست مستعمل است مقتبس از آیه ٔ: و اِذ اَخذَ ربُک َ مِن بَنی آدَم مِن ظُهورِهم ذُرّیتهم وَ اَشهدَهُم علی اَنفسهم اَلست ُبربکُم قالوا بلی شَهِدنا اَن تَقولوا یوم َ القی̍مةانّا کنا عن هذا غافلین . (قرآن ١٧٢/٧) : مگر بوئی از عشق مستت کند طلبکار عهد الستت کند. سعدی . مطلب طاعت و پیمان صلاح از من مست که به پیمانه کشی شهره شدم روز الست . حافظ.

ا. [ اِ ] (حرف ) همزه ٔ مکسوره در بعض کلمات گاهی افزوده و گاه حذف شود، معروفتر وقت را اصلی و غیرمعروف را مخفف یا مثقل توان گفت : براهیم و ابراهیم : دعوی کنند گرچه براهیم زاده ایم چون نیک بنگری همه شاگرد آزرند. ناصرخسرو. علی بِن ْ براهیم از شهر موصل بیامدبه بغداد در شعرخوانی . منوچهری . سپاناخ و اسپاناخ : من سپاناخ توام هرچم پزی یا ترش با یا که شیرین می سزی . مولوی . سپرغم و اسپرغم : میدانْت خوابگاه است خون عدو شراب تیغ اسپرغم و شَنّه ٔ اسبان سماع خوش . دقیقی . یکایک سپرغم ز بن برکنند همان شاخ نار و بهی بفکنند. فردوسی . ز بس مناظره کآنجا زبان من کردی بر آن نکوی سپرغم بر آن خجسته نهال . فرخی . بیگمان شو زانکه روزی ابر دهر بیوفا برف بربارد بر آن شاه سپرغم مرغزی . ناصرخسرو. در دست شه اینها سپرغمند گرامی درپیش خر آنها چو گیاهند و غذااند. ناصرخسرو. دماغی گرببوید آن سپرغمهای خوشبویت پس ِ گوش افکند حالی حدیث غم چو اسپرغم . کمال اسماعیل . چو بینم بروی تو آن زلف پرخم ز گلزار فردوس چینم سپرغم . زین الدین سنجر. سپند و اسپند : دیوت از راه ببرده ست بفرمای هلا تات زیر شجر گوز بسوزند سپند. ناصرخسرو. جان عشاق سپند رخ خود می دانست وآتش چهره بدین کار برافروخته بود. حافظ. هر آنکه روی چو ماهت بچشم بد بیند بر آتش تو بجز جان او سپند مباد. حافظ. سپندان و اسپندان : هرکجا شیریست خود را چون شکر بگداختن هرکجا سرکه ست خود را چون سپندان داشتن . سنائی . ستادن و استادن به معنی قیام، و ستاد و استاد به معنی گرفتن : ستاده جوانی بکردار سام بدیدش که میگشت گرد کنام . فردوسی . جان تو با این چهار دشمن بدخو نگرفت آرام جز بداد و باستاد. ناصرخسرو. دگر گفتند هرگز کس بدین در نه شاگردی نه استادی نه اِستاد... ناصرخسرو. ره نیکمردان آزاده گیر چو استاده ای دست افتاده گیر. سعدی . ما سر بغیر حضرت تو درنیاوریم سلطان ز بنده ٔ تو نیارد ستادباج . شاه داعی شیرازی . ستبرق و استبرق : صحرا گوئی که خورنق شده ست بستان همرنگ ستبرق شده ست . منوچهری . ز دست باد تو بخشی ببوستان سندس ز چشم ابر تو آری بدشت استبرق . انوری . ستخر واستخر : خرامان بیامد بسوی ستخر که گردنکشان را بدان بود فخر. فردوسی (از انجمن آرا). مقامش در اول به استخر بود که گردنکشان را بدان فخر بود. زجاجی . ستدن و استدن : سه دیگر که گیتی ز نابخردان بپالود و بستد ز دست بدان . فردوسی . ستد نیزه از دست آن نامدار بغرید چون تندر از کوهسار. فردوسی . همگان آفرین کردند که چنان حصار بدان مقدار مردم استده شده بود. (تاریخ بیهقی ). و پسرش را فرمود تا درِ حصار استوار کند که آنرا ممکن نبود استدن . (مجمل التواریخ ). ستنبه و استنبه : کشته دیو ستنبه را از تاب گوهر چتر او بجای شهاب . سنائی . صحبت عام آتش و پنبه ست زشت نام و تباه و استنبه ست . سنائی . ستیز و استیز. ستیزه و استیزه : برآغالیدنش استیز کردند بکینه چون پلنگش تیز کردند. ابوشکور. ستیزه بجائی رساند سخن که ویران کند خانمان کهن . فردوسی . وگر استیزه کنی با تو برآیم من روز روشنْت ستاره بنمایم من . منوچهری . ستیزآوری کار اهریمن است ستیزه بپرخاش آبستن است . اسدی . هرکه او استیزه با سلطان کند خانه ٔ خود سربسر ویران کند. عطار. ساحران با موسی از استیزه را برگرفته چون عصای او عصا. مولوی . قطره با قلزم چو استیزه کند ابله است او ریش خود برمی کند. مولوی . آن منافق با موافق در نماز از پی استیزه آید نی نیاز. مولوی . چو جنگ آوری با کسی درستیز که از وی گزیرت بود یا گریز. سعدی . ستیم و استیم : گفت فردا نشتر آرم پیش تو خود بیاهنجم ستیم از ریش تو. رودکی . از دروغ تست جانم در ازیغ از جفای تست ریشم پرستیم . ناصرخسرو. بلفظ خویش کند زمهریر را تشبیه جراحت دلشان را زند بلفظستیم . سوزنی . سفندیار و اسفندیار : کارش چو کار آصف و امرش چو امر جم سهمش چو سهم رستم و سهم سفندیار. فرخی . اینکه در شهنامه ها آورده اند رستم و اسکندر و اسفندیار. سعدی . سکندر و اسکندر : چو اسکندر از پاک مادر بزاد یکی شد بنزد نیا مژده داد. فردوسی . سکندر که بر عالمی دست داشت در آن دم که میرفت عالم گذاشت . سعدی . شتالنگ و اشتالنگ : سه گردون زرین شتالنگ بود ز هر داروئی هفتصد تنگ بود. اسدی . مازیار گفت در هر دو اشتالنگ این اسب مغز نیست اسفهبد بفرمود تا اسب بکشتند و اشتالنگ بشکستند هیچ در او مغز نبود. (تاریخ ابن اسفندیار). با بخت تو بدخواه شتالنگ غرض باخت لیکن به نقیض غرضش اسب خر آمد. سیف اسفرنگ . ز چیست خوبی ایشان ز ترک لهو و لعب ز چیست زشتی ایشان ز نرد و اشتالنگ . شاه داعی شیرازی . و در کلمات ذیل ظاهراً همزه زائد و غیراصیل مینماید: اسپاس، بجای سپاس : هم حق شناس باشد هم حق گذار باشد هم در بدی ّ و نیکی اسپاسدار باشد. منوچهری . اسپاه و اسپه، بجای سپاه و سپه : سپه را چه باید ستاره شمر بشمشیر جویند گردان هنر. فردوسی . که با باره ٔ دز شما را چه کار سپه را ز شمشیر باید حصار. فردوسی . چنان بوده ست کاندیشید سلطان بپرس از لشکر و اسپاهسالار. فرخی . سپاه است و ساز است ومردان مرد دگر کار بخت است روز نبرد. اسدی . جوق جوق اسپاه تصویرات ما سوی چشمه ی ْ دل شتابان از ظما. مولوی . اصفاهان و اسپاهان، بجای صفاهان و سپاهان : ز بانگ طبل و بوق مژده خواهان نخفتم هفت ماه اندر صفاهان . (ویس و رامین ). اگرچه فخر ایران اصفهان است فزون زان قدر آن فخر جهان است . (ویس و رامین ). ز اصفاهان دو بت چون ماه و خورشید خجسته آب نار و آب ناهید. (ویس و رامین ). مرا در سپاهان یکی یار بود که جنگ آور و شوخ و عیار بود. سعدی . اسپر، بجای سپر : سپاهی که از کوه تا کوه مرد سپر در سپر بافته سرخ و زرد. فردوسی . بر و گردن ضخم چون ران پیل کف پای او گرد چون اسپری . منوچهری . اسپرود (اسفرود)، بجای سفرود : قطاة؛ سفرود. (مقدمةالادب زمخشری ). و گفت اسفرود میگوید: من سکت سلم . (تفسیر ابوالفتوح رازی ). پیش عمان کی نمایدآب رود پیش شاهین چون ببازد اسفرود. ؟ اسپنجی، بجای سپنجی . اسفنج، بجای سفنج : چون زنده گیا زنده ٔ مرده ست بصورت با آنکه تنش مرده ٔ زنده ست چو اسفنج . سیف اسفرنگ . اسپوختن، بجای سپوختن : همان زخمگاهش فرودوختند بدارو همه درد بسپوختند. فردوسی . اسپهبد، بجای سپهبد : که از بیم اسپهبد نامور چگونه گشاییم پیش تو در. فردوسی . که پیل سپید سپهبد ز بند رها گشت و آمد بمردم گزند. فردوسی . اسپیجاب، بجای سپیجاب . استاخ، بجای ستاخ . استاره، بجای ستاره : ستاره صنوبر همی خواندم او را بدان چهر و بالای زیبا و درخور. فرخی . وگر استیزه کنی با تو برآیم من روز روشنْت ستاره بنمایم من . منوچهری . بیمار شود عاشق لیکن بنمی میرد ماه ارچه شود لاغر استاره نخواهد شد. مولوی . دوش من پیغام دادم سوی تو استاره را گفتمش خدمت رسان از من تو آن مه پاره را. مولوی . استاک، بجای ستاک : سوسن لطیف و شیرین چون خوشه ای است سیمین شاخ و ستاک نسرین چون برج ثورو جوزا. کسائی . من بساک از ستاک بید کنم بی تو امروز جفت سبزه منم . عماره . آسمان خیمه زد از بیرم و دیبای کبود میخ آن خیمه ستاک سمن و نسترنا. منوچهری . غرقه گردد بامدادان هر ستاک گلبنی بر مثال خاطر مداح میر اندر گهر. ازرقی . استبر، بجای ستبر : دو بازوش استبر و پشتش قوی فروزان از او فره ٔ خسروی . دقیقی . دو رانش چو ران هیونان ستبر دل شیر و نیروی ببر و هزبر. فردوسی . استم، بجای ستم : آخر دیری نمانداستم استمگران زآنکه جهان آفرین دوست ندارد ستم . منوچهری . بازگو کز ظلم آن استم نما صدهزاران زخم دارد جان ما. مولوی . استهیدن، بجای ستهیدن . استیهیدن، بجای ستیهیدن : چنین داد پاسخ که زفتی ز شاه ستیهیدن مردم بی گناه . فردوسی . همان طوس نوذر در آن بستهید کجا پیش اسب من اینجا رسید. فردوسی . من روزه بدان سرخ ترین باده گشایم زآن سرخ ترین باده رهی را ده و مَسْتِه ْ. منوچهری . در سخاوت چنانکه خواهی ده لیکن اندر معاملت بِستِه ْ. سنائی . مَسْتِه ْ صنما چندین می خور بطرب با من منت بسرم برنه ساغر بکفم نه هان . سنائی . گر بدی صورتت بود مسته بد دانا ز نیک نادان به . سنائی . هرکه باشد شیوه استیهیدنش دیده ٔ خود را بپوش از دیدنش . مولوی . اسریشم، بجای سریشم . اسکیزه، بجای سکیزه : چونکه مستغنی شد او طاغی شود خر چو بار انداخت اسکیزه زند. مولوی . اسگالش، بجای سگالش : ز بربر همه لشکر آگه شدند سگالش چنین بود و در ره شدند. فردوسی . او نمی خندد ز ذوق مالشت او همی خندد بر آن اسگالشت . مولوی . اشتاب، بجای شتاب : که این باره را نیست پایاب او درنگی شود شیر ز اشتاب او. فردوسی . گذر کرد زان پس به کشتی بر آب ز کشور بکشور برآمد شتاب . فردوسی . اشتافتن، بجای شتافتن : برگها چون شاخ را بشکافتند تا ببالای درخت اشتافتند. مولوی . اشکار، بجای شکار : جز ملک محمود کتواند کرد نره شیری بخدنگی اشکار. فرخی . آلت اشکار جز سگ را مدان کمترک انداز سگ را استخوان زآنکه سگ چون سیر شد سرکش شود کی سوی صید و شکاری خوش رود. مولوی . شیر دنیا جوید اشکاری ّ و برگ شیر مولی جوید آزادی ّ و مرگ . مولوی . گفت ابلیس لعین دادار را دام زفتی خواهم این اشکار را. مولوی . ببام یار ای عارف بکن هر نیم شب زاری کبوترهای دلها را توئی شاهین اشکاری . مولوی . اشکافتن، بجای شکافتن : که رستم بکینه بر او دست یافت بدشنه جگرگاه او برشکافت . فردوسی . بدشنه جگرگاه اشکافتند برهنه به آب اندر انداختند. فردوسی . اشکردن، بجای شکردن : نبودی بگیتی چنین کهترم که هزمان بدو پیل و دیو اشکرم . فردوسی . جهانا چه بدمهر و بدگوهری که پرورده ٔ خویش را بشکری . فردوسی . شیر غزال و غرم را نشکرد چونانکه تو اعدات را بشکری . دقیقی یا فرخی . نگاه کن که بدین یک سفر که کرد چه کرد خدایگان جهان شهریار شیرشکر. فرخی . با من امروز که بوده ست بدین دشت اندر تا ببیند که چه کرد آن ملک شیرشکر. فرخی . خیز تا هر دو بنظاره شویم ای دلبر به در خانه ٔ میر آن ملک شیرشکر. فرخی . شاد بادی و توانا و قوی تا بمراد گه ولی پروری و گاه معادی شکری . فرخی . اشکره، بجای شکره : با غلامان و آلت شکره کرد کار شکار و کار سره . عنصری . اشکره را در پی چرز و کلنگ هست چو آویزش قصّاب چنگ . امیرخسرو. اشکستن، بجای شکستن : فرودآمدند از چمنده ستور شکسته دل و چشمها گشته کور. فردوسی . گوسفندان را به اشکسته کوهی راند، داود بر آن کوه شد. (تفسیر ابوالفتوح رازی ). خواجه ٔ اشکسته بند آنجا رود که در آنجا پای اشکسته بود. مولوی . کای غلام بسته دست اشکسته پا نیزه برگیر و بیا سوی وغا. مولوی . اشکفه (اشکوفه )، بجای شکفه (شکوفه ) : بر شاخ نار اشکفه ٔ سرخ گل ِّ نار چون از عقیق نرگسدانی بود صغیر. منوچهری . گویی که گیا قابل جان شد که چنین شد روی گل و چشم شکفه تازه و بینا. مسعودسعد. اشکفیدن و اشکفتن، بجای شکفیدن و شکفتن : همچون شکوفه چشم سفیدم در انتظار تا می ببندد آنچه نخست اشکفیده بود. اثیر اخسیکتی . اشکم، بجای شکم : شکم سخت شد فربه و تن گران شد آن ارغوانی رخش زعفران . فردوسی . تاک رز را دید آبستن چون داهان شکمش خاسته همچون دم روباهان . منوچهری . چو آبستنان اشکم آورده پیش چو خرمابنان پهن فرق سری . منوچهری . شیر بی دم ّ و سر و اشکم که دید اینچنین شیری خدا هم نافرید. مولوی . شکم بند دست است و زنجیر پای شکم بنده کمتر پرستد خدای . سعدی . اشکوخیدن، بجای شکوخیدن . اشگرف، بجای شگرف : همه کارهای شگرف آورد چو خشم آورد باد و برف آورد. فردوسی . قصه ٔ آن آبگیر است ای عنود که در آن سه ماهی اشگرف بود. مولوی . اِشناب و اِشناه، بجای شناب و شناه : بدست چپ و پای کردی شناه بدیگر ز دشمن همی جست راه . فردوسی . ای بدریای عقل کرده شناه وز بد و نیک اختران آگاه . انوری . دو استاد سپاهانی به اشناب برون بردند جان از دست غرقاب . عطار. اشنودن و اشنیدن، بجای شنودن و شنیدن : نه بنوشتنی بد نه بنمودنی نه برخواندنی بد نه بشنودنی . دقیقی . بر مستراح کوپله سازیده ست بر مستراح کوپله کاشنیده ست ؟ منجیک . اشنوشه، بجای شنوشه : رفیقا چند گوئی کو نشاطت بنگریزد کس از گرم آفروشه مرا امروز توبه سود دارد چنان چون دردمندان را شنوشه . رودکی . چون بنشیند ز می معنبر جوشه گوید کایدون نماند جای شنوشه درفکند سرخ مل به رطل دوگوشه روشن گردد جهان ز گوشه بگوشه گوید کاین می مرا نگردد نوشه تا نخورم یاد شهریار عدومال . منوچهری . افرنجه، بجای فرنجه : ز مصر و ز افرنجه وز روم و روس بیاراست لشکر چو چشم خروس . نظامی . نه مصر و نه افرنجه مانَد نه روم گدازند از آن کوه آتش چو موم . نظامی . افرنگ، بجای فرنگ : خواهی برو صدیق شو خواهی برو افرنگ شو. مولوی (از انجمن آرا). در کلمات مبدوءبه همزه ٔ مکسوره ٔ غیرفارسی نیز گاهی همزه را حذف کنند: ستغفار، بجای استغفار. ستبداد، بجای استبداد : از بوس و کنار تو اگر زشتی آید هم پیش تو نیکو کنم آنرا بستغفار. فرخی . آیم و چون کخ بگوشه ای بنشینم پوست بیکبار برکشم ز ستغفار. فرخی . فحاش ﷲ از این هر دو پاک دار ضمیر بخواه از ایزد از این هر دو قول استغفار. ناصرخسرو. بلیس، بجای ابلیس : همچو ابلیسی که گفت اغویتنی تو شکستی جام و ما را میزنی . مولوی . پرهنر را نیز اگرچه شد نفیس کم پرست و عبرتی گیر از بلیس . مولوی . بن، بجای ابن : عالم فضل و علم خواجه عمید حامدبن محمد المهتدی . فرخی . و گاه همزه ٔ مکسوره بجای «ی » اضافه آید: کسی را که پی هاء پای سست شود و برنتواند خاست . (نوروزنامه ). و گاه بدل «ای » باشد، چون استادن بجای ایستادن . و گاه بدل «آ» بود، چون در آشناو و اشناو. همزه ٔ مکسوره ٔ عرب گاهی در فارسی بدل به «ی » شود: سائر، حائز، جائز که در فارسی سایر و حایز و جایز گویند. و گاه در فارسی همزه ٔ مکسوره بدل «هَ » آید، چون ایچ در هیچ و ازاره در هزاره، و گاه به ذال بدل شود، چون آئین، آذین . برای کسره ٔ اضافه که صوتش همزه ٔ مکسوره است مانند: پدر من، پسر تو و خسرو قبادان رجوع به کسره شود.

ا. [ اَ ] (پیشوند) همزه ٔمفتوحه در زبانهای باستانی ما علامت سلب و نفی بوده، چون : ابرنایو؛ نابرنا، نابالغ. اَمهرک َ؛ بی مرگ . (اوستائی ). اکرانه ؛ بی کنار، بی کرانه، نامتناهی . و این حرف برای چنین معنی در کلمه ٔ اَسغدَه، به معنی ناسوخته، یا نیم سوز و نیز در کلمه ٔ اپیشه، به معنی بیکارو عاطل در زبان فارسی فعلی مانده است : در کوی تو اپیشه همی گردم ای نگار دزدیده تا مگرْت ببینم ببام و بر. شهیدی قمی . ◄ (حرف ) در شواهد ذیل به تداول کنونی ظاهراً همزه ٔ مفتوحه گاه زاید است، و گاه همزه ٔ اصلی (پهلوی ) است و بیشتر این کلمات را بی همزه استعمال کنند: اَبا، بجای با : ابا زاری و ناله و درد و غم رسیده بزرگان و رستم بهم . فردوسی . هم امشب بند او چون برگشایم چو خشم آرد ابا او چون برآیم ؟ (ویس و رامین ). اباختر، بجای باختر. ابَر، بجای بر : ابر بیگناهیش نخجیر، زار گرفتند شیون به هر کوهسار. فردوسی . ابر داه و دو، هفت شد کدخدای گرفتند هر یک سزاوار جای . فردوسی . بزد نای رویین ابر پشت پیل جهان شد ز لشکر چو دریای نیل . فردوسی . ابرنجن، بجای برنجن . ابی، بجای بی : بزرگان پیاده پذیره شدند ابی کوس و طوق و تبیره شدند. فردوسی . ابی پرّ و پیکان یکی تیر کرد بدشت اندر، آهنگ نخجیر کرد. فردوسی . بدان خوشی ّ و خوبی جایگاهی ابی دلبر به چشمش بود چاهی . (ویس و رامین ). نبینم کام دل تا زو جدایم ابی کام چنین زنده چرایم ؟ (ویس و رامین ). ابی حکم شرع آب خوردن خطاست وگر خون به فتوی بریزی رواست . سعدی . ابیداد، بجای بیداد : ستمکاره یار است و من مانده عاجز که تا با ابیداد او چون کنم چون . سوزنی . اپرنداخ، بجای پرنداخ . اپرویز، بجای پرویز. اَخروش، بجای خروش : شادی و خوشی امروز به از دوش کنم بچمم دست زنم ناله و اُخروش کنم . منوچهری . اَسپست، بجای سپست : نخوردی یک درم اسپست هرگز چراگاهت بود صحرای پرخار. بسحاق اطعمه . استیر، بجای ستیر : یارب چه جهان است این یارب چه جهان شادی بستیر بخشد و غم بقپان . صفار. خدنگی که پیکان او ده ستیر ز ترکش برآهخت گرد دلیر. فردوسی . گر خاک بدان دست یک استیر بگیرد گوگرد کند سرخ همه وادی و کهسار. منوچهری . اسگاوند، بجای سگاوند (سجاوند). اسمندر، بجای سمندر : آتشی بر دست دشمن درگرفت تا خلیلش طبعاسمندر گرفت . عطار. اسوار، بجای سوار. اشخار، بجای شخار : آب آن دلخراش چون زنگار خاک آن جانگزای چون اشخار. فخر زرکوب . خدایجوئی یکرنگ باش چون مردان که زن به سرخ و سپید حنا و اشخار است . امیرخسرو دهلوی . اشگرف (نیکو و خوش آیند)، بجای شگرف : زلف و روی و لبت به نام ایزد همه از یکدگر شگرف ترند. عمادی شهریاری . قصه ٔ آن آبگیر است ای عنود که در آن سه ماهی اشگرف بود. مولوی . افتالیدن، بجای فتالیدن : باد برآمد بشاخ سیب شکفته بر سر میخواره برگ گل بفتالید. عماره . که با خشم چشم ار برآغالدت به یک دم همه زود بفتالدت . اسدی . دونوبهار پدید آمدند از اول سال ز فصل سال و ز وصل شه ستوده خصال از این بهار شده دست جود درافشان از آن بهار شده چشم ابر درافتال . قطران . افراز، بجای فراز : که آیم بر افراز کُه ْ چون پلنگ نه دژ ماندآنگه نه کهسار و سنگ . فردوسی . کنون تا بجای قباد اردشیر به شاهی نشست از فراز سریر. فردوسی . کمند و کمان دادشان ساز جنگ زره زیرو ز افراز چرم پلنگ . اسدی . رسیدند زی آبگیری فراز زده کله ٔ زرّبفت از فراز. اسدی . نشاندند آن خسته را خوار و زار فراز یکی اشتر بی مهار. شمسی (یوسف و زلیخا). تلی بود بر گوشه ٔ ره بلند بر افراز تل برشد آن هوشمند. شمسی (یوسف و زلیخا). اَفروغ، بجای فروغ : چو از پیری افتاد بر رویت انجوغ نبینی دگر در دل خویش افروغ . ابوشکور. برافروز آذری اکنون که تیغش بگذرد از بون فروغش از بر گردون کند اجرام را اخگر. دقیقی . افریدون، بجای فریدون : مهرگان آمد جشن ملک افریدونا آن کجا گاو نکو بودش برمایونا. دقیقی . سده جشن ملوک نامدار است ز افریدون و از جم یادگار است . عنصری . اَفژولیدن، بجای فژولیدن : وَهین ؛ کارافژول . التحضیض ؛ برافژولیدن . الحث ّ؛ برافژولیدن بر کار. (تاج المصادر بیهقی ). انار، بجای نار : وان نار بکردار یکی حقه ٔ ساده بیجاده همه رنگ در آن حُقه نهاده . منوچهری . سر خوارج خواهم شکفته همچو انار دل روافض ملعون کفیده چون جوزق . انوری . اناهید، بجای ناهید. انوشه، بجای نوشه : بدو گفت گیو ای سر بانوان انوشه بزی شاد و روشن روان . فردوسی . بسی آفرین خواند بر شهریار که نوشه بزی تا بود روزگار. فردوسی . که نوشه بزی شاه تا جاودان بهر کشوری دسترس بر بدان . فردوسی . بدو گفت شاپور نوشه بدی جهان را بدیدار توشه بدی . فردوسی . انوشه خور طرب کن شادمان زی درم ده دوست خوان دشمن پراکن . منوچهری . و در امثله ٔ زیرین ظاهراً همزه اصلیست : برو، بجای ابرو : همه دل پر از کین و پرچین برو بجز جنگشان نیست چیز آرزو. فردوسی . نبخشود دیده پر از آب کرد بروهای جنگی پر از تاب کرد. فردوسی . شبگیر نبینی که خجسته بچه درد است کرده دو رخان زرد و برو پرچین کرده ست . منوچهری . بریشم، بجای ابریشم : دمش چون تافته بند بریشم سمش چون زآهن و فولاد هاون . منوچهری . قدح مگیر چو حافظ مگر بناله ٔ چنگ که بسته اند بر ابریشم طرب دل شاد. حافظ. پیون، بجای اپیون یا هپیون : طلخی و شیرینیش آمیخته ست کس نخورد نوش و شکر با پیون . رودکی . اینْت نسازد همی مگر همه شکّر وآنْت نسازد همی مگر همه هپیون . ناصرخسرو. چه حالست این که مدهوشند یکسر که پنداری که خوردستند هپیون . ناصرخسرو. ز، بجای از : ز مار مهره تو آری ز ابر مروارید ز گاو عنبر سارا ز پارگین زنبق . انوری . ز بادی کو کلاه از سر کند دور گیاه آسوده باشد سرو رنجور. نظامی . زیرا، بجای ازیرا : سپیدار مانده ست بی هیچ چیزی ازیرا که بگزیده مستکبری را. ناصرخسرو. دنیا نستانم به رایگان من زیرا که جهان رایگان گران است . ناصرخسرو. بیاموز تا دین بیابی ازیرا ز بی علمی آید همی بی فساری . ناصرخسرو. ستا، بجای استا (اوستا) : بزند و ستا اندرون زردهشت که بنمود هر گونه نرم و درشت . فردوسی (از انجمن آرا). اگر نیستی اندر استا و زند فرستاده را زینهار از گزند ازین خواب بیدارتان کردمی همی زنده بر دارتان کردمی . فردوسی . هر فاخته ای ساخته نائی دارد هر بلبلکی زند و ستائی دارد. منوچهری . بلبلکان زند و ستا خواستند فاختگان هم بر بنشاستند نای زنان بر سر شاخ چنار. منوچهری . ستانه، بجای استانه : گر از سوختن رست خواهی همی شو به آموختن سر بنه بر ستانه . ناصرخسرو. مرگ ستانه ست در سرای سپنجی بگذری آخر تو زین بلند ستانه . ناصرخسرو. یارت ای بت صدر دارد زآن عزیز است و تو زآن در لگدکوب همه خلقی که در استانه ای . سنائی . سترنگ، بجای استرنگ : همیشه تا به زبان گشاده از دل پاک سخن نگوید همچون تو و چو من سترنگ . فرخی . همان از گیاهان با بوی و رنگ شناسنده خواند ورا استرنگ از آن هرکه کندی فتادی ز پای چو ایشان شدی بی روان هم بجای . اسدی . باد لطفش بوزد گر بحد چین نه عجب که ز خاکش پس از آن زنده برآید سترنگ . سنائی . قهرش ار سوی چین کند آهنگ اهل چین را ندانی از سترنگ . سنائی . در استرنگ هیئت مردم نهاده حق مردم گیاه اسم علم یافت استرنگ . سوزنی . سترون، بجای استرون : آنچه گرفته ست بیش از این پسرانش عقمی آیند و دخترانْش سترون . فرخی . کنون شویش بمرد و گشت فرتوت از آن فرزند زادن شد سترون . منوچهری . مادر باغ سترون شد و زادن بگذاشت چه کند نامیه عنین و طبیعت عزب است . انوری . فراختن، بجای افراختن : چو زان سو پرستندگان دید زال کمان خواست از ترک و بفْراخت یال . فردوسی . یکی را دم اژدها ساختی یکی را بابر اندر افراختی . فردوسی . فراسیاب، بجای افراسیاب : تیغ فراسیاب چه خون سیاوشان کدام در قدح گلین نگر عکس شراب گوهری . خاقانی . فراشتن، بجای افراشتن : گهی ببازی بازوش را فراشته داشت گهی به رنج جهان اندرون بزد آرنج . ابوشکور. سپه یکسره نعره برداشتند سنانها بابر اندر افراشتند. فردوسی . چو سوگ پدر شاه نوذر بداشت ز کیوان کلاه کیی برفراشت . فردوسی . فروختن، بجای افروختن : شبی دود خلق آتشی برفروخت شنیدم که بغداد نیمی بسوخت . سعدی . فروزنده، بجای افروزنده : ز تخم فریدون و از کیقباد فروزنده تر زین نباشد نژاد. فردوسی . فزایش، بجای افزایش : جهان را فزایش ز جفت آفرید که از یک فزونی نیاید پدید. فردوسی . من این را که بی تاج و آرایش است گزیدم که این اندر افزایش است . فردوسی . فزودن، بجای افزودن : بجوید مگر بازیابد ورا بدل شادکامی فزاید ورا؟ فردوسی . ببینیم تا رای گردان سپهر چه افزاید و بر که تابد بمهر. فردوسی . فسار، بجای افسار : بدو گفت رخشم بدین مرغزار ز من دور شد بی لگام و فسار. فردوسی . بیاموز تا دین بیابی ازیرا ز بی علمی آید همی بی فساری . ناصرخسرو. افسری کآن نه دین نهد بر سر خواهَش افسر شمار و خواه افسار. سنائی . فسان، بجای افسان : طبع و دل خنجری ّ و آینه ای است رنج و غم صیقلی ّ و افسانیست . مسعودسعد. فقیه ار هست چون تیغی فقیر ار هست چون افسان تو باری کیستی زینها که نه تیغی نه افسانی . سنائی . بادام دومغز است که از خنجر الماس ناداده لبش بوسه سراپای فسان را. انوری . سر آل بهرام کز بهر تیغش سر تیغ بهرام افسان نماید. خاقانی . فسانه، بجای افسانه : جهان سربسر چون فسانه ست و بس نماند بد و نیک بر هیچکس . فردوسی . بکردار افسانه از هر کسی شنیدم همی داستانت بسی . فردوسی . وجود ما معمائی است حافظ که تحقیقش فسون است و فسانه . حافظ. فسردن، بجای افسردن : فسرده به سرما و برگشته کار بماند سه دختر بدو یادگار. فردوسی . آن شنیدی که گفت دمسازی با رفیقی ازآن خود رازی گفت این راز را نگوئی باز گفت من کی شنیده ام ز تو راز شرری بود و در هوا افسرد در تو زادآن زمان که در من مرد. سنائی . فسوس، بجای افسوس : دو دیگر دلاور سپهدار طوس که در جنگ بر شیر دارد فسوس . فردوسی . آخر افسوستان نیاید از آنک ملک در دست مشتی افسوسیست ! انوری . فسون، بجای افسون : همی ریخت گوگردش اندر میان چنین باشد افسون و رای کیان . فردوسی . اگر جادوئی باید آموختن به بند و فسون چشمها دوختن . فردوسی . ده روزه مهر گردون افسانه است و افسون نیکی بجای یاران فرصت شمار یارا. حافظ. فشاندن، بجای افشاندن : بستان کشور جود و بفشان زرّ و درم بشکن لشکر بخل و بفکن پیکر آز. منوچهری . بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم فلک راسقف بشکافیم و طرح نو دراندازیم . حافظ. فشردن، بجای افشردن : بیفشرد ران رستم زورمند بر اوتنگ تر کرد خَم ّ کمند. فردوسی . بنازم بدستی که انگور چید مریزاد پائی که در هم فشرد. (منسوب به حافظ). فکار، بجای افکار : خانه ها بینم پرنوحه و پربانگ و خروش نوحه و بانگ و خروشی که کند روح فکار. فرخی . خوارزمشاه اسب بخواست و بجهد برنشست اسب تندی کرد از قضای آمده بیفتاد هم بر جانب افکار و دستش بشکست . (تاریخ بیهقی ). چو بیکار باشی مشو رامشی فکار است بیکار اگر باهشی . حافظ. فگانه، بجای افگانه : به دولت تو قضا با فلک منادی کرد عدویزاده بمرد و فگانه گشت جنین . عنصری . ترکیب من افگانه شد از زایش علت زآن پس که بد از علت و از عارضه حامل . سنائی . فغان، بجای افغان : فغان از این غراب ووای وای او که در نوی فکندمان نوای او. منوچهری . از خواندن چیزی که بخوانی و ندانی هرگز نشود حاصل چیزیت جز افغان . ناصرخسرو. فغان کاین لولیان شوخ شیرین کار شهرآشوب چنان بردند صبر از دل که ترکان خوان یغما را. حافظ. فکندن، بجای افکندن : برآمد بادی از اقصای بابل هبوبش خاره دَرّ و باره افکن . منوچهری . شراب تلخ میخواهم که مردافکن بود زورش که تا یک دم بیاسایم ز دنیا و شر و شورش . حافظ. حجاب چهره ٔ جان میشود غبار تنم خوشا دمی که از آن چهره پرده برفکنم . حافظ. کنون، بجای اکنون : اگر در اعتقاد من بشکی تا بنظم آرم علی رغم تو در توحید فصلی، گوش دار اکنون . سنائی . کنونت که امکان گفتار هست بگو ای برادر بلطف و خوشی . سعدی . گر، بجای اگر : گر از این منزل ویران بسوی خانه روم دگر آنجا که روم عاقل وفرزانه روم . حافظ. مرود، بجای امرود : فرخ و فروج است جوجه بیضه تخم مرغ و خود چون عنب انگور و تین انجیر و کمثری مرود. ابونصر فراهی . شکل امرود تو گوئی که بشیرینی و لطف کوزه ای چند نبات است معلق بر بار. سعدی . سیب و امرود بهم مشت زده فندق از دلخوشی انگشت زده . ؟ نوشیروان، بجای انوشیروان : انوشیروان دیده بود این بخواب کز این تخت بپراکندرنگ و تاب . فردوسی . قارون بمرد آنکه چهل خانه گنج داشت نوشیروان نمرد که نام نکو گذاشت . سعدی . زنده ست نام فرخ نوشیروان بعدل گرچه بسی گذشت که نوشیروان نماند. سعدی . ورنجن، بجای اورنجن . هورمزد، بجای اهورمزد. در کلمات ابتداشده به همزه ٔ مفتوحه که از دیگر زبانها گرفته شده است نیز گاه همزه را حذف کنند: با، در ابا: بایزید.بامره . بابیل، در ابابیل : مرغ بابیلی دو سه سنگ افکند لشکر زفت حبش را بشکند. مولوی . بو، در ابو: بوبکر. بوالحسن . بوسعید : بوسعید مهنه در حمام بود قایمیش افتاد و مردخام بود. عطار (منطق الطیر چ گوهرین ص ٢٥٩). رسطاطالیس، در ارسطاطالیس . سترلاب، در استرلاب : منجم ببام آمد از نور می گرفت ارتفاع از سترلابها. منوچهری . رخم چو روی سترلاب زرد و پوست بر او ز زخم ناخن چون عنکبوت استرلاب . مسعودسعد. بر سترلابش نقوش عنکبوت بهر اوصاف ازل دارد ثبوت . مولوی . آدم اسطرلاب گردون علوست وصف آدم مظهر آیات اوست . مولوی . عنکبوت این سطرلاب رشاد بی منجم در کف خلق اوفتاد. مولوی . میر، در امیر : ای شاه نبی سیرت ایمان بتو محکم ای میر علی حکمت عالم بتو درغال . رودکی . و گاه در همین کلمات اجنبی همزه ٔ مفتوحه افزایند، چون اسمندر در سمندر و افلاطون در فلاطون : ترا پرسید من خواهم ز سرّ بیضه ٔ مرغی چه گفته ست اندرین معنی ترا تلقین کن افلاطون . سنائی . جز فلاطون خم نشین شراب سرّ حکمت بما که گویدباز؟ حافظ. و گاه همزه ٔ مفتوحه و «هَ » بجای یکدیگر آیند، چون : اپیون، هپیون . است، هست . استه، هسته . امار، همار. انباز، هنباز. انبان، هنبان . انجیدن، هنجیدن . و گاه همزه ٔ مفتوحه با «ی » بدل شود، چون : ارمغان، یرمغان . ارنداق، یرنداق . اکدش، یکدش . النجوج، یلنجوج .