اسدی توسی | گرشاسپ‌نامه | وصف بیابان و رزم گر شاسب با زنگی

بیابانی آمدش ناگاه پیش ز تابیدن مهر پهناش بیش چه دشتی که گروی بود چرخ ماه درو ماه هر شب شدی گم ز راه همه دشت سنگ و همه سنگ غاز همه خار ریگ و همه ریگ مار هواش آتش و اخگر تفته بوم گیاهش همه زهر و بادش سموم نه مرغ اندرو دیده یک قطره آب نه غول اندرو بوده فرزند یاب رهی سخت چون چینود تن گداز تهی چون کف زفت روز نیاز درشتیش چون داغ در دل نهان درازیش چون روزگار جهان ز رنجش به جز مرگ فریاد نه درو هیچ جنبنده جز باد نه به پهنای گیتی نشیب و فراز تو گفتی که فرشیست گسترده باز ز شوره درو پود و از ریگ تار ز دوزخش رنگ و ز دیوان نگار درین راه ده روزه چون تاختند بیابان پهن از پس انداختند به ره چشمه آب دیدند چند میانشان برآورده میلی بلند بر آن میل چوبی زنی ساخته دو دست از فراز سرافراخته هر آنچ از هوا مرغ از گونه گون بر آن بر نشستی فتادی نگون فرو ریختی هر دو پرش بجای از آن پس نرفتی همی جز به پای همه دشت از آن مرغ بد گردگرد فکندند بسیار و کشتند و خورد زمانی به هم چشم کردند گرم از آن پس گرفتند ره نرم نرم به کوهی رسیدند سر بر سپهر بر آن که دژی برتر از اوج مهر چو ماری رهش یکسر از پیچ و خم گرفته به دم کوه و کیوان به دم تو گفی تنی بد مگر چرخ ماه مر او را سر آن کوه و آن دژ کلاه بیابان ز صد میل ره یکسره گذر زیر آن دژ بد اندر دره در آن دژ یکی زنگی پرستیز که غول از نهیبش گرفتی گریز به چهره سیاه و به بالا دراز به دیدار دیو و به دندان گراز تو گفتی تن و چهر آن دیو زشت خدای از دم و دود دوزخ سرشت سیاهی که چون جنگ برگاشتی به کف سنگ و پیل استخوان داشتی ز که دیدبانش سرافراخته ز صد میل ره دیده برساخته اگر مردم اندک بدی گر بسی ابی باژ نگذشتی از وی کسی پس کوه شهری پرانبوه بود بسی ده به پیرامن کوه بود همه کس بد از بیم فرمانبرش خورش‌ها همی تاختندی برش به نوبت ز هر دژ کنیزی چو ماه ببردی و کردی مر او را تباه چو گرشاسب نزدیکی دژ رسید ز که دیدبانش جرس برکشید سبک جست زنگی ز آوای زنگ شده مست و طاسی پر از می‌به چنگ همان سنگ و پیل استخوان در ربود دوید از پس پهلوان همچو دود چنان نعره‌ای زد که که شد نوان نگه کرد ناگه ز پس پهلوان دمان زنگییی دید چون کوه قار که ابلیس ازو خواستی زینهار سیه کردی از چهره گیتی فروز شب آوردی از سایه مهمان روز به بالا چو بر رفته بر ابر ساج به دندان چو دو شانه بر هم ز عاج دو چشمش چو دو گنبد قیرفام نشانده ز پیروزه مینا دو جام سر بینی‌اش چون دو رزون به هم گشاده ز دوزخ درو دود و دم به سر برش موی گره بر گره چو بر قیر زنگار خورده زره ز دیوست گفتیش رفتار و پی درازا و رنگ از شب ماه دی سوی پهلوان چون که غضبان ز چنگ رها کرد آن سی منی خاره سنگ سر از سنگ او پهلوان درکشید ازو رفت و شد در زمین ناپدید دگر ره برآمد پر از چین رخان زدش بر سر آن شاخ شاخ استخوان بخستش دو کتف و سپر کرد خرد به گرز اندر آمد سپهدار گرد چنان زدش بر سر به زور دو دست که با مغز و خون چشمش از سر بجست به خنجر سرش را ز تن برگرفت سوی دیدبانش ره اندر گرفت پیاده بر آن که چو نخجیرگیر همی شد ز پس تا فکندش به تیر بشد تا بد آن شهر از آن سوی کوه به پرسش گرفتند گردش گروه که با تو درین ره که بد یارمند که رستی ز دست سیه بی‌گزند چنین گفت کان کاو مرا زشت خواه چنان باد غلتان به خون کان سیاه سر زنگی از پیش ایشان فکند برآمد ز هرکس خروشی بلند دویدند هر کس همی دید پست گرفت آفرین بر چنان زور و دست به تاراج دژ تیز بشتافتند بسی گوهر و سیم و زر یافتند به خروارها عنبر و زعفران هم از فرش و از دیبه بی‌کران غریوان یکی ماهرخ دختری کزآن شهر بودش پدر مهتری ببردند نزد پدر هم به جای فکندند دژ پست در زیر پای بسی هدیه گونه گون ساختند به پوزش بر پهلوان تاختند بلابه شدند آن همه شهریار که بر ما تو باش از جهان شهریار نپذرفت و یک هفته آنجا ببود سر هفته زان شهر برکرد زود یکی پیک با باد همراه کرد پدر را ازین مژده آگاه کرد ببد شاد اثرط سپه برنشاند بدان مژده ده زر و گوهر فشاند یکی هودج از ماه زرین سرش زده کله زربفت از برش بیاراست بر کوهه زنده پیل زد آذین ز دیبا و گنبد دو میل جهان شد بهاری چو باغ ارم زبرگرد مشک ابر و باران درم همه پشت پیلان درفشان درفش ز دیبا جهان سرخ و زرد و بنفش سواران همه راه بر پشت زین ستاننده رطل این از آن آن از این ز بس برهم آمیخته مشک و می بر اسبان شده غالیه گرد و خوی بر آیین آن روزگار از نخست ز سر باز بستند عقدی درست به هر برزن آواز خنیاگران به هر گوشه‌ای دست بند سران هم از ره عروس نو و شاه نو در ایوان نشستند بر گاه نو گشاد اثرط از بهر جفت پسر یکی گنج یاقوت و در سر به سر براو کرد چندان گهرها نثار که گنج پدر بر دلش گشت خوار برآن مهرکش بود صد برفزود نهان زی پدر نامه‌ای کرد زود ز کار سپهدار و آن فر و جاه همه گفت از کار زنگی و راه دژم گشت قیصر ز کردار خویش روان کرد گنجی از اندازه بیش هزار اشتر آراسته بار کرد ده از بارگی بار دینار کرد هزار دگر راست کردند بار ز فرش و خز و دیبه شاهوار ز زر افسر و یاره و طوق و تاج به گوهر نگاریده تختی ز عاج دو صد اشتر آرایش بارگاه ازو صد سپید و دگر صد سیاه فرستاد پاک اثرط راد را همان دخت و فرخنده داماد را دگر هرکرا بد سزا هدیه داد به نامه بسی پوزش آورد یاد زبس خواهشش پهلوان نرم شد از آزار دل سوی آزرم شد به خلعت فرستاده را شاد کرد به پاسخ بسی نیکوی یاد کرد دگر گفت گامی ره از کام تو نگردم، نجویم، جز آرام تو ولیکن بدان مرد بازارگان ز نیکی بکن هر چه داری توان بدان کاو دل و جان و رای منست بدو هرچه کردی به جای منست بود آینه دوست را مرد دوست نماید بدو هرچه زشت و نکوست فرستاد ازینگونه پیغام باز از آن پس همی بود با کام و ناز از آن پس شد آن مرد بازارگان شه روم را تاج آزادگان ز گرد گزین وز شه روم نیز همی یافت هرگونه بسیار چیز به گیتی به جز دست نیکی مبر که آید یکی روز نیکی به بر بسی جای‌ها گفته‌اند این سخن که کن نیکویی و به جیحون فکن پشیمان نگردد کس از کار نیک نکوتر ز نیکی چه چیزست و یک به میدان دانش بر اسپ هنر نشین و ببند از ستایش کمر وفاترگ کن درع رادی بپوش کمان از خرد ساز و خنجر ز هوش براینسان سواری کن از خویشتن پس اسپت به هر سو که خواهی فکن